Altramuz

O altramuz é unha especie leguminosa da familia Fabaceae, do mesmo xeito que as fabas, neste caso, subfamilia Faboideae. O seu froito, tamén chamado lupino, ten forma redondeada e bastante plana, a súa pel é lisa e de cor amarelada. Presenta un intenso sabor amargo debido a uns compoñentes que se chaman alcaloides. As plantas do xénero lupinus se domesticaron tanto no Vello Mundo (L. albus) como no Novo (L. mutabilis). Para eliminar as sustancias que causan o amargor o home primitivo procedeu a lavalos e cocelos.

A orixe do altramuz sitúase en dous centros, o mediterráneo e o andino. O Lupinus albus de orixe balcánico distribuíuse por toda a conca mediterránea e polo val do Nilo. O Lupinus mutabilis é orixinario da cordilleira andina e converteuse nun compoñente básico da alimentación das civilizacións americanas. Outras variedades, como o Lupinus angustifolius, aínda que de orixe mediterránea e domesticación recente, cultívase principalmente no oeste estadounidense e en Australia. Finalmente, o Lupinus luteus, tamén de orixe mediterránea, seméntase sobre todo en Alemaña, Polonia, España e Portugal.

Unha das referencias escritas máis antigas a este legume data do século III d.C. nun libro romano titulado “Geopónica” de Casiano Baseo. Nel cítase o “Tratado Agronómico dos Quintillos”, cuxo autor (anónimo) dá consellos para o cultivo, a recolección e a utilización do altramuz. Tamén se fala neste libro da fabricación de pan con fariña de altramuz mesturada con fariña de trigo ou cebada. Apunta o uso deste legume con fins terapéuticos asegurando que a aplicación da súa fariña no embigo lograba expulsar as lombrigas. Nesta liña de crenzas, Apuleyo (124-180 d.C.), escritor de orixe numidio, mantiña que os altramuces viraban diariamente co sol e desta forma indicaban aos campesiños as horas do día aínda que o ceo estivese nubrado.

Na literatura española o altramuz cítase en libros como “O Conde Lucanor”, escrito no século XIV polo infante de Castela don Juan Manuel. Neste clásico pódese observar como os altramuces formaban parte dos costumes gastronómicos da época.

Na actualidade, a superficie mundial destinada ao seu cultivo no ano 2001 roza o millón e medio de hectáreas, cunha produción estimada de 1,7 millóns de toneladas. Australia é o país produtor por excelencia cunha produtividade de aproximadamente mil cincocentas toneladas (Faostat, 2002. Documentos Estadísticos da Organización das Nacións Unidas para a Agricultura e a Alimentación, F.A.Ou.).

En España, a superficie dedicada nese mesmo ano alcanzou as 9.700 hectáreas, cunha produción de 6.300 toneladas (Faostat, 2002), converténdose no terceiro país produtor da Unión Europea, despois de Francia e Polonia. León é a rexión española que máis superficie dedica a este cultivo, principalmente en condicións de secaño. Séguenlle Andalucía e Estremadura, tanto en superficie de cultivo como en produción.

O habitual é o seu uso como planta forraxeira (para forraxe verde ou para heno), como cuberta vexetal optimizadora do terreo e para a produción de gran seco, principalmente para a alimentación do gando. Aínda que de maneira anecdótica, parte do cultivo destínase á alimentación humana para elaborar un aperitivo coas sementes de L. albus, lavadas e cocidas, que se coñecen como “chochos” ou “saladillos”. O emprego dos altramuces amargos na alimentación ten o inconveniente de que predominan os principios que causan o amargor e poden chegar a ser tóxicos.