Coñezamos as patacas e outros tubérculos

As primeiras patacas introducidas en Europa no século XVI adaptáronse mal ás condicións do clima. Pertencían á subespecie andígena da especie S. tuberosum que procedía das altas mesetas andinas. Esta especie só forma tubérculos nun período de cultivo de días curtos. Trasladada ao noso clima, resultou improdutiva nos períodos de verán de días longos.

O agricultor viuse na necesidade de transformar a especie e logrouno ao converter a S. tuberosum ssp. andígena noutra subespecie chamada S. tuberosum spp. tuberosum, máis precoz. Este primeiro traballo de selección permitiu a mediados do século XVIII unha mellor produtividade que se traduciu na extensión da papa por toda Europa, e o inicio do seu cultivo a gran escala.

Os primeiros campos de cultivo extensivo lográronse ao sur de Francia, ao sur de Irlanda e en terreos continentais que presentaban invernos suaves. Durante os anos de guerras e fames negras foi o alimento básico dos pobres. En España, en 1817 a Deputación Foral de Álava acordou a obrigatoriedade do seu cultivo, e o rei Guillermo Federico de Prusia lexislou a favor das terras que se explotasen para cultivar patacas.

Na actualidade, das máis de 350.000 hectáreas dedicadas a este cultivo en España na década dos anos 70, cunha produción que alcanzaba os 5,6 millóns de toneladas, chegouse ás pouco máis de 101.000 hectáreas de sementa (Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación, MAPA, 2003) e unha produción de ao redor de 3 millóns de toneladas. Con todo, na Unión Europea a produción de pataca mantívose e sitúase nos 60 millóns de toneladas, o 18% da produción mundial, que é de 321 millóns de toneladas. Rusia, Polonia e Alemaña son os maiores produtores europeos, seguidos dos Países Baixos, Francia e o Reino Unido.

No ano 2005, segundo datos do Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación (MAPA), o consumo anual de pataca en España alcanzou os 35 quilos por persoa, case 10 quilos menos do dato anterior de 2002. En Europa mantense a súa importancia e supera os 75 quilos por habitante e ano.

Marcas de calidade das patacas

En España atópanse as seguintes marcas de calidade:

• De produción ecolóxica e produción controlada

  Ambas teñen como criterio o uso de residuos orgánicos como fertilizante principal, e mesmo único no caso da produción orgánica ou ecolóxica.

• Produción integrada

  Inclúe á Pataca de Andalucía, Pataca de Baleares, Pataca de Castela e León, Pataca de Cataluña e Pataca dA Rioxa. Destaca a pataca de Álava que ostenta o label vasco de calidade (etiqueta de calidade).

• Indicación Xeográfica Protexida (IGP):

  Esixe o cultivo de pataca nunhas condicións establecidas e reguladas nun ámbito xeográfico determinado. Obtiveron o selo máximo de calidade a Pataca de Galicia (variedade Kennebec, cultivada en territorios concretos dA Coruña, Lugo e Ourense) e a Pataca de Prades (variedade Kennebec, cultivada nos termos municipais de Prades, Capafonts, A Febró e Arbolí, pertencentes á Comarca do Baix Camp, en Tarragona, Cataluña).

Patacas transxénicas

No pasado, a mellora xenética por medio de cruzamentos entre variedades de patacas enfocouse a incrementar o rendemento da produción, é dicir, máis toneladas por hectárea sementada, así como en desenvolver variedades resistentes a pragas e enfermidades. Na actualidade, as melloras xenéticas da pataca tratan de aumentar a súa calidade nutricional. Hase visto que algunhas características nutricionais poden ser manipuladas a través do cruzamiento tradicional e a enxeñaría, aínda que o seu éxito dependerá da aceptación por parte dos consumidores. Neste sentido, os programas de investigación céntranse en estudar a mellora da calidade da proteína (fortalecendo a calidade proteica con aminoácidos esenciais), aumentando a concentración de vitamina A en todas as variedades (só é abundante nas variedades de cor de carne amarelada ou arroxada), incrementando os niveis de polifenoles e outros antioxidantes. Mesmo se está traballando en cambiar a composición da pataca para que resulte menos graxa cando se frite. Outras liñas de investigación céntranse en eliminar os alcaloides, compostos indesexables da pataca, que o tubérculo produce de maneira natural.